حجامت زانو یکی از روشهای طب مکمل است که با ایجاد فشار منفی روی پوست اطراف زانو انجام میشود و ممکن است بهصورت حجامت خشک یا حجامت تر باشد. این روش در بعضی مطالعات برای کاهش دردهای اسکلتی عضلانی و آرتروز زانو بررسی شده است، اما شواهد علمی موجود هنوز قطعی و یکدست نیستند. NCCIH نیز تأکید میکند که حجامت ممکن است در کاهش درد اثر داشته باشد، اما قدرت شواهد در حال حاضر بالا نیست. مهم است که حجامت به عنوان درمان مکمل برای کنترل علائم در نظر گرفته شود، نه روشی برای بازسازی غضروف، ترمیم مینیسک زانو یا رباط و درمان قطعی علت زانو درد. در این مقاله بررسی میکنیم حجامت زانو چیست، چه انواعی دارد، چه اثری بر آرتروز و زانو درد میتواند داشته باشد، حجامت پشت و اطراف زانو چه تفاوتی دارد، شواهد علمی جدید چه میگویند و چه عوارض و محدودیتهایی باید در نظر گرفته شوند.
در حجامت، یک کاپ روی پوست قرار میگیرد و با ایجاد فشار منفی، پوست و بافت سطحی به داخل آن کشیده میشوند. در حجامت خشک (Dry Cupping) پوست سوراخ نمیشود؛ اما در حجامت تر یا Wet Cupping پس از ایجاد خراش یا سوراخهای سطحی، مقدار محدودی خون از سطح پوست خارج میشود. بنابراین حجامت زانو روی پوست و بافتهای سطحی اطراف مفصل انجام میشود و به داخل فضای مفصل زانو وارد نمیشود. خونی که در حجامت تر خارج میشود نیز خون سطحی بافت است و نباید آن را خون ناسالم داخل مفصل یا مادهای دانست که از غضروف یا فضای سینوویال خارج میشود. اثر احتمالی حجامت بر درد بیشتر با تغییر تحریک حسی پوست، فشار مکانیکی روی بافتهای سطحی و مکانیسمهای تعدیل درد توضیح داده میشود. فرضیههایی مانند Pain Gate و تعدیل پردازش درد مطرح شدهاند، اما مکانیسم دقیق و اهمیت بالینی آنها هنوز کاملاً مشخص نیست.
بیشترین مطالعات مربوط به حجامت زانو روی درد ناشی از آرتروز زانو انجام شدهاند. در طب مکمل، حجامت برای دردهای مزمن اطراف مفصل، خشکی و ناراحتی عضلانی نیز استفاده میشود، اما میزان شواهد برای هر یک از این کاربردها متفاوت است. حجامت ممکن است بهعنوان درمان مکمل در شرایطی مانند موارد زیر مطرح شود:
اما حجامت برای مشکلاتی مانند پارگی رباط، پارگی مینیسک، شکستگی زانو ، عفونت زانو و مفصل یا لخته خون درمان ساختاری محسوب نمیشود.
آرتروز زانو بیشترین موضوع مورد مطالعه درباره حجامت زانو است. برخی مطالعات قدیمیتر و مرورهای سیستماتیک کاهش درد یا بهبود نسبی عملکرد را پس از حجامت گزارش کردهاند؛ بااینحال، کیفیت بسیاری از این مطالعات پایین بوده و مشکلاتی مانند نمونه کوچک، نبود کورسازی مناسب، تفاوت در روش حجامت و نبود گروه کنترل معتبر وجود داشته است. از نظر بالینی، تأثیر احتمالی حجامت در آرتروز ممکن است شامل موارد زیر باشد:
اما یک کارآزمایی تصادفی و کنترلشده با پلاسبو که در سال ۲۰۲۶ منتشر شد، ۶۲ زن مبتلا به آرتروز زانو را بررسی کرد. شرکتکنندگان طی ۶ هفته ۱۲ جلسه حجامت خشک یا حجامت ساختگی دریافت کردند. نتیجه اصلی این بود که حجامت خشک در کاهش درد، بهبود عملکرد و کیفیت زندگی بهتر از حجامت ساختگی نبود.
پژوهشگران این مطالعه نتیجه گرفتند:
“Dry cupping therapy was not superior to sham cupping.”
این یافته مهم است، زیرا نشان میدهد بخشی از بهبود گزارششده در مطالعات قبلی ممکن است به عوامل غیراختصاصی درمان مربوط باشد. در نتیجه، بر اساس شواهد فعلی نمیتوان حجامت را درمان اثباتشده آرتروز دانست. اگر فردی از آن استفاده میکند، بهتر است جایگاه آن تسکین مکمل علائم باشد و درمانهای مؤثرتر آرتروز مانند ورزش درمانی، تقویت عضلات، مدیریت وزن و درمانهای پزشکی کنار گذاشته نشوند.
خیر. در حال حاضر شواهد بالینی معتبری وجود ندارد که نشان دهد حجامت بتواند غضروف تخریبشده زانو را بازسازی کند یا ضخامت غضروف آرتروزی را افزایش دهد. غضروف مفصلی بافتی تخصصیافته با توان ترمیم محدود است و تغییرات آرتروز تنها محدود به گردش خون سطح پوست نیستند؛ غضروف، استخوان زیرغضروفی، سینوویوم و ساختارهای مکانیکی مفصل همگی در بیماری دخالت دارند. بنابراین حتی اگر فرد پس از حجامت درد کمتری احساس کند، این کاهش درد به معنی بازسازی غضروف یا برطرفشدن آرتروز نیست.
حجامت نمیتواند پارگی مینیسک، ACL، MCL یا سایر رباطهای زانو را به هم متصل یا ترمیم کند. این آسیبها ساختاری هستند و درمان آنها بر اساس نوع و شدت آسیب میتواند شامل اصلاح فعالیت، فیزیوتراپی، بریس تخصصی یا جراحی باشد. ممکن است فردی که آسیب مزمن زانو دارد پس از حجامت کاهش موقت درد را تجربه کند، اما کاهش درد نباید با ترمیم ساختاری اشتباه گرفته شود. این مسئله به خصوص در شرایطی زیر اهمیت بیشتری دارد:
در چنین شرایطی ابتدا باید علت مکانیکی مشخص شود.
دو شکل اصلی حجامت که برای مشکلات درد استفاده میشوند حجامت خشک و حجامت تر هستند، اما از نظر روش انجام و عوارض تفاوت مهمی دارند.
| ویژگی | حجامت خشک | حجامت تر |
|---|---|---|
| ایجاد مکش | بله | بله |
| سوراخ یا خراش پوست | خیر | بله |
| خروج خون | خیر | مقدار محدود |
| خطر خونریزی | بسیار کمتر | بیشتر |
| خطر انتقال عفونت خونی | کمتر | در صورت استریل نبودن بیشتر |
| آثار پوستی | قرمزی و کبودی ممکن است ایجاد شود | کبودی، زخم سطحی و خونریزی نیز ممکن است |
| کاربرد مورد مطالعه در درد زانو | بله | بله |
NCCIH توضیح میدهد که در حجامت تر پوست سوراخ میشود و خون وارد کاپ میشود، درحالیکه در حجامت خشک پوست دستنخورده باقی میماند. از نظر اثربخشی، شواهد کافی برای اینکه یکی از این دو روش بهطور قطعی برای درد زانو بر دیگری برتری داشته باشد وجود ندارد.
در منابع و روشهای عملی، حجامت ممکن است در نواحی مختلف اطراف زانو انجام شود. اما باید توجه داشت که حجامت جلو، کنار، بالا یا پشت زانو پنج درمان پزشکی مستقل با اثربخشی اثباتشده برای بیماریهای متفاوت نیستند؛ این تقسیمبندی بیشتر محل قرارگیری کاپ را توصیف میکند.
حجامت پشت زانو در ناحیه پوپلیتئال انجام میشود. این بخش از نظر آناتومیک حساس است، زیرا شریان و ورید پوپلیتئال، اعصاب و سایر ساختارهای مهم از پشت زانو عبور میکنند. به همین دلیل اعمال فشار مستقیم یا حجامت روی عروق برجسته، واریس، تورم مشکوک یا ناحیهای که احتمال DVT وجود دارد مناسب نیست. مرورهای ایمنی نیز انجام حجامت مستقیم روی عروق، واریس و محل ترومبوز ورید عمقی را منع کردهاند. بنابراین درد و تورم پشت زانو ابتدا باید از مشکلاتی مانند کیست بیکر یا لخته خون افتراق داده شود و صرفاً بر اساس محل درد، حجامت انجام نشود.
حجامت کنار داخلی یا خارجی زانو معمولا روی بافتهای نرم اطراف مفصل انجام میشود. هدف این روش در طب مکمل بیشتر کاهش درد یا تنش بافتی است. بااینحال، درد کنار داخلی ممکن است از مینیسک، MCL یا بورس پسآنسرین و درد کنار خارجی ممکن است از IT band، مینیسک خارجی یا LCL ناشی شود. حجامت نمیتواند این مشکلات ساختاری را از یکدیگر تشخیص دهد یا همه آنها را با یک روش درمان کند.
حجامت بالای کشکک بیشتر روی بخش انتهایی عضله چهارسر و بافتهای اطراف قسمت فوقانی مفصل انجام میشود. در صورت وجود درد عضلانی یا بافت نرم ممکن است برای کاهش موقت احساس ناراحتی مورد استفاده قرار گیرد.اما درد بالای زانو میتواند ناشی از تاندون چهارسر، التهاب بورس یا آسیبهای دیگر باشد و در صورت درد مداوم، علت اصلی باید مشخص شود.
در قسمت جلوی زانو، کشکک، تاندون کشکک و بورسهای سطحی قرار دارند. قرار دادن کاپ روی برجستگی استخوانی یا پوست ملتهب میتواند درد یا تحریک پوستی ایجاد کند. در افرادی که بورسیت زانو، زخم، عفونت پوستی یا جراحی اخیر دارند، استفاده مستقیم از حجامت در این ناحیه انتخاب مناسبی نیست.
زیر زانو محل اتصال تاندون کشکک و بخش بالایی درشت نی قرار دارد. درد این ناحیه میتواند از تاندون کشکک، بورسها یا ساختارهای استخوانی ناشی شود. حجامت زیر زانو ممکن است در طب مکمل برای دردهای موضعی استفاده شود، اما شواهدی وجود ندارد که این محل به طور اختصاصی باعث ترمیم تاندون کشکک یا درمان بیماریهایی مانند Jumper’s Knee شود.
شواهد علمی فعلی یک محل مشخص را بهعنوان بهترین نقطه حجامت برای همه انواع زانو درد معرفی نمیکنند. در مطالعات مختلف از نقاط دردناک، نواحی اطراف مفصل یا نقاط طب سنتی متفاوت استفاده شده است؛ همین تفاوت یکی از دلایل ناهمگونی نتایج پژوهشهاست. محل درد نیز الزاما همان محل علت بیماری نیست. برای مثال درد پشت زانو میتواند مربوط به کیست بیکر باشد و درد داخلی زانو ممکن است ناشی از مینیسک یا MCL باشد. بنابراین پیش از انتخاب محل حجامت بهتر است علت درد مشخص شود، خصوصاً اگر درد جدید، شدید یا همراه تورم باشد.
برای مطالعه بیشتر: درد کنار زانو
برای توضیح اثر حجامت بر درد چند مکانیسم نظری مطرح شده است. فشار منفی روی پوست باعث کشش موضعی بافت، افزایش جریان خون سطحی و تحریک گیرندههای حسی میشود. همچنین تئوریهایی مانند Pain Gate Theory و تعدیل مسیرهای پردازش درد برای توضیح کاهش کوتاهمدت درد مطرح شدهاند. بااینحال، این مکانیسمها عمدتاً فرضیههای فیزیولوژیک هستند و وجود یک مکانیسم احتمالی به معنی اثبات اثربخشی درمان نیست.
این موضوع با مطالعه کنترلشده جدید آرتروز زانو بهخوبی مشخص میشود: باوجود مکانیسمهای نظری، حجامت خشک نسبت به حجامت ساختگی بهبود بیشتری در درد یا عملکرد ایجاد نکرد. بنابراین کاهش درد احتمالی میتواند در برخی افراد رخ دهد، اما میزان و مدت آن قابل پیشبینی نیست.
قبل از حجامت، بهخصوص حجامت تر، باید وضعیت پوست، داروهای مصرفی و خطر خونریزی بررسی شود. این موضوع در ناحیه زانو اهمیت بیشتری دارد، زیرا ممکن است بیمار همزمان مشکل عروقی، تورم یا جراحی قبلی داشته باشد. موارد مهم احتیاط عبارتاند از:
مرورهای ایمنی انجام حجامت را مستقیما روی عروق، اعصاب، پوست ملتهب، زخم باز، واریس، شکستگی و محل DVT نامناسب میدانند و مصرف ضدانعقاد را نیز از موارد نیازمند احتیاط معرفی میکنند. اگر فرد داروی ضدانعقاد یا ضدپلاکت مصرف میکند، نباید داروی خود را برای انجام حجامت خودسرانه قطع کند.
شایعترین اثر بعد از حجامت، ایجاد لکههای گرد قرمز، بنفش یا قهوهای روی پوست است که به دلیل تغییرات عروقی و خونریزی سطحی ایجاد میشوند و معمولاً بهتدریج محو میشوند. اما عوارض دیگری نیز ممکن است رخ دهند، از جمله:
NCCIH نیز عوارضی مانند تغییر رنگ ماندگار پوست، اسکار، سوختگی و عفونت را گزارش کرده و به موارد نادر کمخونی ناشی از حجامت تر مکرر اشاره میکند. خطر دیگری که در حجامت تر اهمیت دارد، انتقال بیماریهای خونی است. تجهیزات آلوده به خون در صورت استریل نشدن مناسب میتوانند بیماریهایی مانند هپاتیت B و C را منتقل کنند.
پس از حجامت، مخصوصا نوع تر، محل انجام باید تا زمان ترمیم اولیه پوست از آلودگی و تحریک اضافی محافظت شود. لکههای پوستی و مقدار محدودی حساسیت ممکن است ایجاد شوند، اما وضعیت پوست باید طی روزهای بعد بهتر شود. مراقبتهای کاربردی شامل موارد زیر هستند:
بعد از حجامت خشک نیز اگر تاول یا آسیب قابلتوجه پوست ایجاد شده باشد، تکرار درمان روی همان ناحیه تا زمان ترمیم مناسب نیست.
از نظر پزشکی مبتنی بر شواهد، روز، ساعت یا فصل خاصی بهعنوان بهترین زمان حجامت زانو ثابت نشده است. مطالعات بالینی معمولاً جلسات را بر اساس پروتکل پژوهش در فاصلههای زمانی مشخص انجام دادهاند و شواهدی وجود ندارد که مثلاً یک روز خاص ماه یا ساعت مشخصی از روز اثر بیشتری بر زانو درد داشته باشد.
زمان مناسب بیشتر باید بر اساس وضعیت خود زانو تعیین شود. برای مثال انجام حجامت روی زانویی که دچار آسیب حاد، تورم شدید، پوست عفونی یا زخم تازه است مناسب نیست. همچنین اگر قرار است حجامت بهعنوان روش مکمل استفاده شود، بهتر است برنامه آن با درمانهای اصلی مانند ورزش درمانی و فیزیوتراپی تداخل ایجاد نکند.
حجامت را نمیتوان درمان دائمی زانو درد دانست؛ زیرا درد زانو میتواند علل بسیار متفاوتی داشته باشد. اگر علت آرتروز باشد، حجامت غضروف ازدسترفته را بازسازی نمیکند. اگر مینیسک یا رباط پاره شده باشد، بافت پارهشده را ترمیم نمیکند و اگر علت عفونت یا شکستگی باشد، اساساً درمان مناسب آن بیماری محسوب نمیشود.
در بهترین حالت ممکن است برخی افراد کاهش موقت درد یا احساس خشکی را تجربه کنند. میزان این اثر بین افراد متفاوت است و مطالعه کنترلشده جدید در آرتروز زانو حتی برتری حجامت خشک نسبت به حجامت ساختگی را نشان نداده است. بنابراین برای درمان پایدار، علت اصلی زانو درد باید مشخص و همان علت درمان شود.
حجامت زانو یک روش مکمل برای کنترل درد است و شواهد موجود درباره اثربخشی آن هنوز محدود و متناقض هستند. برخی مطالعات قدیمیتر کاهش درد و بهبود نسبی عملکرد را گزارش کردهاند، اما کیفیت بسیاری از آنها پایین بوده است. در مقابل، یک کارآزمایی کنترلشده جدید روی آرتروز زانو نشان داد حجامت خشک نسبت به حجامت ساختگی برتری معنیداری در درد، عملکرد یا کیفیت زندگی ندارد.
از نظر علمی، حجامت نمیتواند غضروف زانو را بازسازی کند، پارگی مینیسک یا رباط را ترمیم کند یا جایگزین درمان بیماری زمینهای شود. همچنین محلهایی مانند پشت، کنار، بالا یا زیر زانو بیشتر ناحیه انجام حجامت هستند و شواهد کافی وجود ندارد که یک محل خاص برای یک بیماری مشخص برتری داشته باشد. اگر فرد تصمیم به استفاده از حجامت دارد، رعایت اصول استریل و توجه به خطر خونریزی، عفونت و مشکلات عروقی اهمیت زیادی دارد.
ممکن است در برخی افراد باعث کاهش کوتاهمدت درد شود، اما شواهد قطعی نیستند. NCCIH قدرت شواهد مربوط به کاهش درد با حجامت را محدود میداند و مطالعه کنترلشده جدید آرتروز نیز برتری حجامت خشک نسبت به درمان ساختگی را نشان نداده است.
برخی مطالعات نتایج مثبت گزارش کردهاند، اما مشکلات روششناختی زیادی داشتهاند. شواهد جدیدتر نشان میدهند اثر واقعی ممکن است کمتر از چیزی باشد که مطالعات بدون کنترل مناسب گزارش کردهاند. حجامت نباید جایگزین درمانهای اصلی آرتروز شود.
خیر. شواهدی وجود ندارد که حجامت بتواند غضروف ازدسترفته را بازسازی کند یا روند تخریب غضروف آرتروزی را معکوس کند.
شواهد کافی برای برتری قطعی یکی بر دیگری در درمان زانو درد وجود ندارد. حجامت تر به دلیل سوراخ شدن پوست، خطر خونریزی و عفونت بیشتری دارد.
لکههای قرمز یا بنفش پس از حجامت شایعاند و معمولاً بهتدریج محو میشوند. اگر تغییرات پوستی با تاول، درد رو به افزایش، ترشح، گرمی یا تورم همراه شوند، باید از نظر آسیب پوست یا عفونت بررسی شوند.
این مطلب با همراهی تیم پزشکان محتوای مجله طبی آماده شده است؛ تیمی که سالها تجربه عملی و تخصصی در زمینه مشکلات ارتوپدی، زانو و ستون فقرات دارند. تلاش ما این است که اطلاعات درست، علمی و قابل اعتماد در اختیار شما قرار بگیرد تا شناخت دقیقتری از درد و روند درمان خود داشته باشید. با این حال، هیچ متن یا مقالهای همین مطلب نمیتواند جایگزین معاینه و ارزیابی حضوری پزشک باشد. بنابراین برای هر تصمیم درمانی بهتر است حتماً به متخصص مراجعه کنید و از خوددرمانی خودداری فرمایید.
