درد کنار زانو میتواند از مینیسکها، رباطهای جانبی، نوار ایلیوتیبیال، بورسها، مفصل کشکک یا فرسایش غضروف منشا بگیرد. محل دقیق درد یکی از مهمترین سرنخهاست؛ درد سمت بیرونی در یک دونده با درد سمت داخلی پس از چرخش ناگهانی زانو، علت یکسانی ندارد. زمان شروع، وجود ضربه، تورم، قفلشدن مفصل و فعالیتهایی که درد را تشدید میکنند، برای تشخیص از شدت درد مهمترند. در این مقاله، علل مختلف درد کنار زانو از بیرون و داخل، درد هنگام خمشدن، درد کنار کشکک و روشهای تشخیص و درمان را بررسی میکنیم.
سمت خارجی زانو شامل مینیسک خارجی، رباط جانبی خارجی، انتهای نوار ایلیوتیبیال، تاندون عضله دوسر رانی و عصب پرونئال است. درد بیرونی که بدون ضربه و پس از حرکات تکراری شروع شده با دردی که بعد از پیچخوردن یا برخورد مستقیم ایجاد شده، باید جداگانه بررسی شود.
یکی از مهمترین علتهای درد کنار زانو از خارج، تحریک نوار ایلیوتیبیال یا ITB است. این نوار بافتی از کنار لگن تا قسمت خارجی ساق امتداد دارد و در فعالیتهایی که زانو بارها خم و صاف میشود، مانند دویدن و دوچرخه سواری، ممکن است در ناحیه بیرونی زانو تحریک و درد ناگهانی زانو حس شود. درد معمولا نقطهای است و ممکن است در ابتدای فعالیت خفیف باشد، اما پس از طی مسافت مشخص شدت بگیرد. ویژگیهایی که بیشتر با این مشکل هماهنگاند عبارتاند از:
درمان فقط کشش نوار ایلیوتیبیال نیست. تعدیل موقت حجم فعالیت، بررسی برنامه تمرینی، تقویت عضلات لگن و اصلاح مرحلهای الگوی حرکت اهمیت بیشتری دارند. یک مرور نظاممند درباره درمان محافظهکارانه در دوندگان نشان داد تقویت عضلات دورکننده لگن از مداخلات پرتکرار و امیدوارکننده است، اما ناهمگونی مطالعات اجازه نمیدهد یک برنامه واحد را برای همه بهترین بدانیم.
درد دقیقا روی خط مفصل خارجی، به خصوص پس از چرخیدن روی پای ثابت، میتواند از پارگی مینیسک خارجی باشد. مینیسک مانند ضربهگیر میان استخوان ران و ساق عمل میکند و ممکن است در جوانان با آسیب ورزشی یا در سنین بالاتر بر اثر تغییرات فرسایشی دچار پارگی شود. علائم احتمالی عبارتاند از:
توانایی راه رفتن، پارگی مینیسک را رد نمیکند. آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا توضیح میدهد بسیاری از افراد پس از پارگی همچنان میتوانند راه بروند، اما طی دو تا سه روز خشکی و تورم بیشتر میشود. از طرف دیگر، وجود یک پارگی در MRI الزاما به این معنا نیست که همان پارگی علت تمام دردهای بیمار است؛ یافته تصویربرداری باید با محل درد، معاینه و علائم مکانیکی تطبیق داده شود.
رباط جانبی خارجی یا LCL در سمت بیرونی زانو قرار دارد و حرکت بیش از حد جانبی مفصل را محدود میکند. ضربه شدید به سمت داخلی زانو یا چرخش ناگهانی ممکن است این رباط را کشیده یا پاره کند. درد خارجی همراه با تورم، احساس ناپایداری و خالیکردن زانو احتمال آسیب رباطی را افزایش میدهد. آسیبهای خفیف ممکن است با حفاظت از زانو، بریس مناسب و توانبخشی درمان شوند؛ اما پارگی شدید LCL بیشتر از آسیب منفرد MCL با صدمات دیگر زانو همراه میشود و باید از نظر رباطهای صلیبی و ساختارهای گوشه خلفیخارجی بررسی شود.
عصب پرونئال مشترک از کنار سر استخوان نازکنی در قسمت بیرونی و کمی پایینتر از زانو عبور میکند. فشار یا آسیب این عصب میتواند علاوه بر درد، سوزش، بیحسی روی ساق و روی پا یا ضعف در بالا آوردن پنجه ایجاد کند. در یک گزارش بالینی، درد خارجی زانو ابتدا شبیه اختلال داخل مفصل تفسیر شده بود، اما بررسی الکتریکی عصب در نهایت آسیب عصب پرونئال را نشان داد. چنین مواردی شایعترین علت درد خارجی نیستند، ولی وجود گزگز، بیحسی یا ضعف نشان میدهد بررسی نباید فقط به مینیسک و نوار ایلیوتیبیال محدود شود.
در سمت داخلی زانو، مینیسک داخلی، رباط جانبی داخلی، بورس پسآنسرین، پلیکا و بخش داخلی غضروف مفصل قرار دارند. سن، سابقه ضربه و محل دقیق حساسیت میتوانند این علتها را از هم جدا کنند.
رباط جانبی داخلی یا MCL در امتداد داخل زانو قرار دارد. ضربه به قسمت بیرونی زانو، مانند برخورد در ورزش، میتواند زانو را به داخل فشار دهد و MCL را بکشد. پیچخوردن شدید نیز ممکن است این رباط را درگیر کند. در آسیب MCL معمولا این علائم دیده میشوند:
بیشتر آسیبهای منفرد MCL بدون جراحی درمان میشوند. بریس لولادار ممکن است برای جلوگیری از فشار جانبی استفاده شود و سپس تمرینهای دامنه حرکتی و تقویت عضلات آغاز شوند. نوع بریس و مدت استفاده باید با درجه آسیب هماهنگ باشد.
اگر درد داخل پا چند سانتیمتر پایینتر از خط مفصل قرار دارد، ممکن است منبع آن بورس یا تاندونهای پس آنسرین باشد. این ساختار در قسمت داخلی و بالایی استخوان ساق قرار دارد و درد آن معمولا هنگام بالا و پایینرفتن از پله، برخاستن از صندلی یا لمس ناحیه تشدید میشود. درد پس آنسرین میتواند با پارگی مینیسک داخلی اشتباه شود. حتی پژوهشهایی که تشخیص بالینی را با MRI مقایسه کردهاند نشان دادهاند دقت تشخیص فقط از روی علائم و لمس محدود است. بنابراین پیش از تزریق یا درمان تهاجمی باید مطمئن شد درد واقعا از بورس میآید، نه مینیسک، آرتروز یا ساختار دیگری.
پارگی مینیسک داخلی معمولاً درد را روی خط مفصل داخل زانو ایجاد میکند. در افراد جوانتر ممکن است آسیب پس از چرخش ناگهانی، تغییر جهت یا بلندشدن در حالی که پا ثابت است رخ دهد. در بزرگسالان مسنتر، بافت فرسوده مینیسک ممکن است حتی با چرخش ساده هنگام برخاستن از صندلی پاره شود. درد با چمباتمه، چرخاندن ساق، پایینرفتن از پله یا نشستن و بلندشدن میتواند ایجاد شود. قفلشدن واقعی، یعنی ناتوانی مکانیکی در بازکردن زانو، با خشکی ناشی از درد یکسان نیست و در صورت شروع ناگهانی نیازمند بررسی زودتر است. بسیاری از پارگیهای مینیسک بدون قفلشدن پایدار ابتدا با اصلاح فعالیت و تمریندرمانی مدیریت میشوند و الزاماً به جراحی فوری نیاز ندارند.
پلیکا یک چین طبیعی در پوشش داخلی مفصل است که در برخی افراد پس از ضربه یا حرکات تکراری تحریک میشود. درد معمولاً در کنار داخلی کشکک حس میشود و ممکن است با تقه، گیرکردن سطحی و حساسیت نواری در کنار کشکک همراه باشد. پلیکای ملتهب میتواند شبیه پارگی مینیسک داخلی باشد، اما درد آن اغلب کمی جلوتر و نزدیکتر به کشکک قرار دارد. AAOS درد و گیرکردن در سمت داخلی کشکک، همراه با حساسیت یک نوار زیر پوست، را از نشانههای احتمالی این مشکل میداند.
در افراد میانسال و سالمند، درد تدریجی سمت داخلی زانو میتواند از آرتروز بخش داخلی مفصل باشد. درد معمولاً با راهرفتن، ایستادن طولانی و پله بیشتر میشود و ممکن است با خشکی کوتاهمدت پس از بیدارشدن یا نشستن همراه باشد. آرتروز فقط از روی شدت درد یا یک عکس ساده تعریف نمیشود. در مرور جامع ارزیابی درد زانو، درد فعالیتی در افراد بالای ۴۵ سال همراه با خشکی صبحگاهی کمتر از حدود ۳۰ دقیقه از الگوهای مهم آرتروز بالینی معرفی شده است. در صورت شروع ناگهانی درد شدید داخل زانو در سالمند، بهخصوص بدون ضربه واضح، شکستگی ناکفایتی زیرغضروفی نیز باید در نظر گرفته شود؛ زیرا ممکن است در رادیوگرافی اولیه دیده نشود و به MRI نیاز داشته باشد.
خمشدن زانو فشار و تماس برخی ساختارها را افزایش میدهد؛ بنابراین نوع فعالیتی که درد را ایجاد میکند، سرنخ تشخیصی مهمی است:
درد هنگام خمشدن یا درد زانو هنگام نشستن و برخاستن یک تشخیص نیست. برای مثال، درد هنگام اسکات برای درد پاتلوفمورال حساس است، اما اختصاصی نیست و ممکن است در آرتروز، مینیسک یا تاندون نیز رخ دهد. به همین دلیل نباید فقط براساس یک حرکت، بیماری را قطعی دانست.
درد کنار یا پشت کشکک بیشتر با مفصل پاتلوفمورال ارتباط دارد. در این مفصل، کشکک هنگام خم و صافشدن در شیار انتهای استخوان ران حرکت میکند. افزایش ناگهانی تمرین، حرکات تکراری، ضعف یا کنترل نامناسب عضلات ران و لگن و بعضی ویژگیهای ساختاری میتوانند بار واردشده به این ناحیه را افزایش دهند. نشانههای درد پاتلوفمورال عبارتاند از:
درد پاتلوفمورال لزوما به معنای “ساییدگی شدید غضروف کشکک” نیست. درد ممکن است از استخوان زیرغضروفی، بافت سینوویال، تاندونها یا پد چربی اطراف کشکک ایجاد شود. در افراد مسنتر یا دارای سابقه شکستگی و دررفتگی کشکک، آرتروز پاتلوفمورال نیز میتواند علائم مشابهی ایجاد کند. راهنمای بهترینعمل جدید برای درد پاتلوفمورال، آموزش و تمرینهای هدفمند زانو و لگن را پایه درمان میداند. تیپینگ، کفی، بازآموزی حرکت یا درمان دستی ممکن است برای بعضی بیماران بهصورت مکمل استفاده شوند، اما انتخاب آنها باید براساس معاینه و پاسخ فرد انجام شود.
چپ یا راستبودن درد بهتنهایی علت بیماری را مشخص نمیکند. درد کنار زانو چپ ممکن است از همان مشکلاتی ایجاد شود که زانوی راست را درگیر میکنند. اهمیت بیشتر با یکطرفه یا دوطرفهبودن درد، نحوه شروع و فعالیتهای روزمره مرتبط است. درد یکطرفه ممکن است با آسیب، افزایش بار روی یک پا، تفاوت قدرت یا دامنه حرکت، سابقه جراحی یا عادت حرکتی ارتباط داشته باشد. درد دوطرفه تدریجی بیشتر احتمال اضافهبار تمرینی، درد پاتلوفمورال یا آرتروز را مطرح میکند، ولی این الگوها قطعی نیستند. گاهی منبع درد خارج از زانوست. مشکلات لگن و کمر یا فشار روی عصب میتوانند درد را به کنار زانو منتقل کنند. وجود کمردرد، درد منتشر در ران، گزگز یا بیحسی نشان میدهد معاینه نباید فقط محدود به مفصل زانو باشد.
برای مطاله بیشتر: بهترین زانوبند برای دردهای زانو
جستوجوی عبارتهایی مانند درد کنار زانو نی نی سایت معمولاً از نگرانی کاربران درباره پارگی مینیسک، آرتروز یا نیاز به MRI ناشی میشود. تجربههای انجمنها نشان میدهند محل و زمان بروز درد برای پزشک مفید است، اما تشخیص کاربران از روی شباهت علائم قابلاعتماد نیست. یک کاربر در انجمن دوندگان توضیح داده بود درد کنار زانوی او معمولاً پس از حدود ۲٫۵ کیلومتر شروع میشد و پس از ادامهدادن تمرین، هنگام خمکردن زانو نیز درد داشت. این الگوی وابسته به مسافت میتواند با آسیبهای اضافهبار مانند نوار ایلیوتیبیال هماهنگ باشد، اما بدون معاینه نمیتوان آن را قطعی دانست.
کاربر دیگری نوشته بود پس از دورههایی از مشکل نوار ایلیوتیبیال و سپس افتادن روی زانو، بعد از یک دویدن دیگر قادر نبود زانو را بهخوبی صاف کند. این تجربه یک نکته کاربردی دارد: اگر الگوی درد تغییر کرده یا محدودیت جدیدی مانند ناتوانی در صافکردن ایجاد شده است، نباید تمام علائم را به تشخیص قبلی نسبت داد. تجربه کاربران میتواند برای شناخت الگوی علائم مفید باشد، اما نمیتوان از تعداد کامنتها، درصد شیوع یا بهترین درمان را استخراج کرد. افراد دارای علائم شدید یا طولانی بیشتر تجربه خود را منتشر میکنند و نتیجه آنها نماینده همه بیماران نیست.
تشخیص با شرححال و معاینه آغاز میشود. پزشک محل دقیق حساسیت، تورم، دامنه حرکت، پایداری رباطها، حرکت کشکک و قدرت عضلات را بررسی میکند. تستهای مینیسک یا رباط میتوانند احتمال آسیب را افزایش دهند، اما هیچ تست منفردی صددرصد دقیق نیست.
رادیوگرافی غضروف، مینیسک و رباط را مستقیما نشان نمیدهد، اما برای بررسی شکستگی، آرتروز، تغییر محور زانو و ضایعات استخوانی مفید است. در دردهای مزمن یا افراد مسن، معمولا قبل از MRI اطلاعات ارزشمندی فراهم میکند.
MRI برای ارزیابی مینیسک، رباط، غضروف، تاندون و استخوان زیرغضروفی کاربرد دارد. بااینحال، برای هر درد کنار زانو لازم نیست. اگر علائم با درمان اولیه بهتر نشوند، قفلشدن یا ناپایداری وجود داشته باشد یا نتیجه MRI تصمیم درمان را تغییر دهد، انجام آن منطقیتر است.
سونوگرافی میتواند برای بورسیت، تاندونها، کیستها و بعضی ضایعات سطحی مفید باشد. در درد پسآنسرین یا توده سطحی ممکن است به تشخیص کمک کند، اما ساختارهای عمقی داخل مفصل با MRI بهتر ارزیابی میشوند.
درمان باید براساس علت انجام شود، نه فقط محل درد. مصرف چند پماد یا استراحت طولانی بدون مشخصکردن منبع درد ممکن است علائم را موقتاً کم کند اما مشکل حرکتی یا اضافهبار را باقی بگذارد.
لازم نیست تمام حرکتها متوقف شوند. فعالیتی که درد را بهوضوح تشدید میکند، مانند دویدن طولانی، اسکات عمیق یا چرخش سریع، باید موقتاً کاهش یابد و با فعالیت کمفشارتر جایگزین شود. بازگشت به ورزش باید مرحلهای باشد.
تقویت عضلات چهارسر، همسترینگ و لگن و اصلاح کنترل زانو هنگام اسکات، دویدن یا پله بخش اصلی درمان بسیاری از دردهای غیرحاد است. در درد پاتلوفمورال، ترکیب آموزش و تمرینهای هدفمند زانو و لگن پایه درمان محسوب میشود. برای نوار ایلیوتیبیال نیز برنامه معمولاً به تعدیل بار و تقویت لگن متکی است.
همه پارگیها به جراحی نیاز ندارند. اگر قفل شدن پایدار، پارگی جابهجاشده یا علائم مقاوم وجود نداشته باشد، تمریندرمانی، استفاده از زانوبند طبی و مدیریت بار اغلب درمان اولیهاند. در پارگیهای دژنراتیو، ورزش معمولاً بر جراحی مقدم است؛ اما پارگی شدید و جابهجاشده ممکن است نیاز به آرتروسکوپی داشته باشد.
در آسیب MCL یا LCL ممکن است برای مدتی از بریس لولادار، عصا و محدودیت فعالیت استفاده شود. سپس دامنه حرکت و قدرت عضلات بهتدریج بازیابی میشود. نوع آسیب، درجه پارگی و وجود صدمات همراه تعیین میکند آیا درمان محافظهکارانه کافی است یا ارزیابی جراحی لازم است.
داروهای ضدالتهاب ممکن است برای بعضی افراد درد و تورم را در کوتاه مدت کاهش دهند، اما برای افراد دارای زخم معده، بیماری کلیه، مصرف رقیقکننده خون یا برخی مشکلات قلبی مناسب نیستند. تزریق نیز فقط زمانی منطقی است که منبع درد مشخص شده باشد؛ تزریق کورکورانه در محل درد داخلی ممکن است بورسیت، مینیسک یا آرتروز را با یکدیگر اشتباه بگیرد.
زانوبند میتواند در بعضی بیماران با ایجاد حمایت، گرمای موضعی، فشردگی ملایم یا افزایش احساس ثبات، درد هنگام فعالیت را قابلتحملتر کند؛ اما مینیسک را ترمیم نمیکند، نوار ایلیوتیبیال را درمان نمیکند و جای تمریندرمانی یا تشخیص علت درد را نمیگیرد. راهنمای NICE نیز استفاده روتین از بریس را برای همه مبتلایان به آرتروز توصیه نمیکند و آن را بیشتر زمانی قابلبررسی میداند که ناپایداری یا بارگذاری غیرطبیعی وجود داشته باشد و وسیله بتواند حرکت و عملکرد را بهتر کند. اگر درد کنار زانو در دوره فعالیت یا توانبخشی به حمایت بیشتری نیاز دارد، زانوبند زاپیامکس و زانوبند رزوسیدال میتوانند بهعنوان گزینههای کمکدرمانی بررسی شوند. پیش از خرید زانوبند رزوسیدال و زاپیامکس بهتر است محل درد و علت احتمالی مشخص شود؛ زیرا زانوبند مناسب برای احساس ضعف یا درد ناشی از آرتروز الزاما برای پارگی رباط، قفل شدن زانو یا درد نوار ایلیوتیبیال انتخاب مناسبی نیست. اندازه صحیح، نداشتن فشار نقطهای روی سمت دردناک و استفاده همزمان با برنامه تقویتی، از خود نام محصول مهمتر است.
درد کنار زانو از بیرون بیشتر با نوار ایلیوتیبیال، مینیسک خارجی، LCL یا در مواردی عصب پرونئال ارتباط دارد. درد کنار زانو از داخل میتواند از مینیسک داخلی، MCL، بورس پسآنسرین، پلیکا یا آرتروز باشد. درد کنار کشکک و تشدید آن با پله، نشستن طولانی و اسکات بیشتر با مفصل پاتلوفمورال هماهنگ است. محل درد اولین سرنخ است، اما برای تشخیص باید زمان شروع، سابقه ضربه، تورم، قفلشدن، ناپایداری و فعالیت محرک را نیز بررسی کرد. بیشتر دردهای اضافهبار با اصلاح فعالیت، آموزش و تمریندرمانی مناسب بهبود پیدا میکنند؛ اما قفلشدن واقعی، تورم شدید، ناتوانی در تحمل وزن و علائم عصبی نیازمند بررسی سریعتر هستند.
در دوندگان و دوچرخهسواران، تحریک نوار ایلیوتیبیال شایع است. درد خط مفصل همراه با گیرکردن ممکن است از مینیسک خارجی باشد و درد پس از ضربه از سمت داخل میتواند به LCL مربوط باشد.
پارگی مینیسک داخلی، کشیدگی MCL، التهاب پسآنسرین و آرتروز از علتهای مهماند. محل دقیق درد نسبت به خط مفصل و وجود ضربه یا تورم به افتراق آنها کمک میکند.
خمشدن میتواند فشار روی کشکک، مینیسک و بعضی تاندونها را افزایش دهد. درد اطراف کشکک بیشتر با مشکل پاتلوفمورال و درد روی خط مفصل همراه با چرخش بیشتر با مینیسک هماهنگ است.
بله. مینیسک داخلی و خارجی در دو طرف خط مفصل قرار دارند. درد خط مفصل، تورم، تقه، گیرکردن و محدودیت حرکت احتمال آسیب مینیسک را افزایش میدهند.
همیشه نه. بسیاری از موارد با شرححال و معاینه قابلارزیابیاند. MRI زمانی مفیدتر است که قفلشدن، ناپایداری، آسیب شدید یا علائم مقاوم وجود داشته باشد و نتیجه آن تصمیم درمان را تغییر دهد.
این مطلب با همراهی تیم پزشکان محتوای مجله طبی آماده شده است؛ تیمی که سالها تجربه عملی و تخصصی در زمینه مشکلات ارتوپدی، زانو و ستون فقرات دارند. تلاش ما این است که اطلاعات درست، علمی و قابل اعتماد در اختیار شما قرار بگیرد تا شناخت دقیقتری از درد و روند درمان خود داشته باشید. با این حال، هیچ متن یا مقالهای همین مطلب نمیتواند جایگزین معاینه و ارزیابی حضوری پزشک باشد. بنابراین برای هر تصمیم درمانی بهتر است حتماً به متخصص مراجعه کنید و از خوددرمانی خودداری فرمایید.
